|
Jan-March 2007
Te Ururing ma te Kaitau ibukin baika a tia n reke iroura!
Te korakora man Otan Taai, e moamoa iai taran aia
kamatebwai ara ataei n te bong bwa e na teimatoa
Bon ana kakaitau te Nati ni Banaba nakon ara Tia Tei ae
beku mwaaka ni biriakinan kabaiara. Ngaira tarimi aika
iaon Tarawa, e nage ngke ti bon maeka iaon Tarawa, ma ti
bon raonii naba bwanami ni kakaitau ngkai baika e
biriakini ibukimi, ai bon ibukira naba.
N ongora ao a tia n reke ami solar power, ao tao angiia
kain auti a tia n reke buokaia man te solar power project
aei. Kam bia buokii aron kateimatoakin ami solar nako bwa
e aki koaua ae ai akea aia taura ami ataei, aika ataein
abara ibukin aia kamatebwai.
Ni marorora ma te Tia Tei ao e kaotia ae iai ngkai ana
tamnei ibukin manga karokoan riki taian solar ibukia ake a
tuai reke onoia n te karikirake aei. Are i eta ngkoe te
Tia Tei ao e bia mwaiti riki te solar nako Banaba ba e
aonga n teimatoa n ota aon abara n te bong. E kaoti naba
MP Timon ba iai ngkai te rabata ni buoka teuana man te
European Union are e nang kaunga kabonganaan te solar
power. E na rabata riki te tamnei aei nakon taai aika
imwaira.
Te Bono bon te oin bwai
Ti ongo naba ngaira te Nati ni Banaba mai iaon Tarawa bwa
ngaia e a kam tei ami bono ane irarikin te bootabu. E
akiaua aei ba bon totokaon te kanganga ae na kona ni
bubura riki ao man rota ara bootabu aao ara rawa n akawa.
Ti ongo bwa e nang reke ae bon oin ara kaibuke ao e uara
ngkai te bootabu? E na bon kona n rororake inanona. Ngaia
are e raba naba iangoan katean te bono ba bon totokoan
taian kanganga aika aki kantaningaki. Ao e raraba ara Tia
Tei ibukin kakoroan nanon aei.
Te Bai-ni-bakoa ae a kawaerakea te tianti mai marawa
E a bon nakon ae marurung ao ae konamaki. Ngaira aika
iaon Tarawa e kanganga reken ke rakan ara kareke tianti.
Ngke mwaitin boora arei ai bon mwaitina naba ni katoa uowa
te wiki. Ma ngkami aika iaon Banaba, ai bon mwaitin ami
mwane ane ni korakorami. Ngaia are tai kakabane tai. E
raba ara Tia Tei bwa e tia ni biriakina kateimatoan
rereken mwanen te bai-ni-bakoa, ao aio ai bon kateimatoan
naba rereken ami tianti. Ma tai mamaninga bwa ngaia e
anaaki naba te kun-ni-bakoa ke te uakun iroun te Kiribati
Produce iaon Tarawa.
Ao e uara marawa, e teimatoa ni waru?
Ti ongo naba ngaira mai Tarawa ae iai naba ami boti
aramanim aika awa (4) ma intinia. A boo baira n aei, ma
tera ara bai iai, eng bon tii te kakatonga ao te
kimarimari bwa a reke raoi bwai ake kam kainnanoi. E aoria
ma tai tabwaraa te bai-ni-bakoa ao te uakun naba bwa e
anaaki iroun te kambana ae te Local Produce i Bairiki
Tarawa.
Eng ibukin reken boti aikai ao ti a bon raoni nanomi ni
kakaitau nakon ara Tia Tei ae Timon Aneri ba a bon reke
baikai man ana makuri korakora, ana imanono ao ai tamaroan
reitakina ma aobitia aika kakaokoro n ana rabata nako te
tautaeka. Taua teim anne ara Tia Tei ao tai tabwara,
kamwaitii riki kabwaia ae aekakin aikai ao ni kabwaroi
iaon Banaba.
Baika a tia aroia ma ai ti karokoaia iaon Banaba
Te Karau bon te kaubwai ae kakawai
 Ngaia
are e bon riai kawakinan raoi te karau n taai aikai, ai
moara riki ngkai abara aio bon nnen te aki kakarau ao te
rongo. Ibukin aio ao ara Tia Tei, e a bon tia ni kairoroi
reken taian tangke ni karau ika mwaitia 85 ao te aekaki n
tangke are 6,000 te liter kanoana. E kakoaua te Nati ni
Banaba bwa e korakora ngureakinan te buoka aio nako Banaba
bwa a taku bwa e a bon riaon te mwiati nakon te aba ae
uarereke ao ti tabeman kaina. Ma ti kaitaua ara Tia Tei
ngkai e teimatoa ni katerea are Banaba e bon nang okoro ma
aban nako Kiribati. Bon akea te manibwa iaon Banaba ao
kain te aba a tebotebo n te karau, a wati iai, a moi man
kuka iai, ao a teboki naba arokaia iai. Ao kai e kabwaia
te aba bwa ae a kabwataki te mwaiti n tangke aio ao ae a
tia an ootanaki. A na baae n roko iaon abami n namakaina
rake aikai.
E
nang reke ae bon oin am kaibuke!
Imwin
ana biriaki-mwaka ara Tia Tei ae MP Timon T Aneri ao e tia
ni kabwataki iroun Kaebineti kabwakaan te mwaiti ni mwane
ae $364,051.60 nakoia kain Banaba ibukin kabaakin ara
kaibuke ngaira kain Banaba. N aron ae ataki ao ti a bon
maan n tatakaruaea kainnanoan ae bon oin ara kaibuke are
ngaia ae na konaa ni katoki kainnanora n aron karorokoan
karara aika bwain te titoa, kako riki tabeua, bwai n
aoraki, baoia aoraki, baon ara bwai ni makete ao ai bon
baora ni mamananga. A nang tiku ngkai rongorongo aikai
inanon ara ururing bwa ae nang reke ae oin ara kaibuke.
Inanon ririki ma ririki, ao ti bon titiku naba n raroa
nako ma te aonnaba. Ti a bon maan n arora aei, ao ai
rarabara ara Tia Tei ae Timon ngkai e kona ni kabwaroa
korakorana ae mwaiti ibuakon te kanganga ni iangoan reken
ara kaibuke.
E aoria ma katauraoi ngkami kain Banaba bwa ae nang
kabaaki ngkai ami kaibuke ao tao e na tia kabaakina imwin
7 ke 8 namakaina mangkai. Ao ai antai aran ara Kaibuke
aei! E tau ko raraba ara Tia Tei ao e raraba naba ara
Tautaeka aio ngkai e kona n ongo bwanara ni bubuti
rinanom!
Reita nako marurungim te tia Ununiki bwa ae nang roko
buokam man te UN-FAO
Kaanga bon taian mii aron reken bwai!
Ma koron nanon taian mii aika a bongana ibukin te
botanaomata bon ti man te reitaki raoi ae tamaroa. Eng,
aio ae noria te Nati ni Banaba iaon Tarawa, ngke e a manga
reke te rongorongo irouna ba ngaia e nang manga tauraoi n
reke te mwaiti ni mwane ae US$10,000 ke tebwi tabun tenga
te tara n Aotiteria. Aio te mwaiti ni mwane are e toka
iaon aia beba ni bubuti kain ara BYE ke the Banaba Young
Enterprise. Te mwaiti ni mwane aio e na roko rabatana
inanon baia taan tara ana karikirake BYE inanon Tun ke
Turai. Man te mwane aio ao e nang koro nanon ana iango te
BYE bwa e nang kona ngkanne ni wakina ana karikirake iaon
e beki. Aio teuana te karikirake ae baka iai nanoia trimi
ni Banaba iaon Tarawa, ao a bon tauraoi naba ni buobuoki
ni kabooi kanaia beki aika mena n taian bukibuki.
A bon anga naba aia kakaitau te Nati ni Banaba nakon te
BYE ibukin mauireirein ana iango iaon karikirake aika a
nang bongana ao a na kona n uota te maiuraoi nakiora ni
kabana. Ma ai bon te kaitau riki ae takaburinako nakon MP
Timon ba ngke eaki biriakiana aio ao e na bon aki reke
tebwi tabun tenga te tara ibukin BYE.
Ni marorora ma MP Timon iaon maiun BYE, ao e kaotia naba
te Tia Tei bwa ngkana e waki raoi te karaoan kanaia ataei
ma ni maia man taian mitiin aika a tia n roko ngkai (Baby
food and fruit processing) ao e na tauraoi te karikirake
aei n anai naba uanikai mai Banaba. Ngkana e a tia are bon
oin ara kaibuke ao ikanne are e nang bon raanga te mwane
nako Banaba ba e a nakoraoi te waki ni Bitineti.
Te waki nakon mwaneka aika bubura riki
Ti nang titiku naba n arora aei?
Bon moan te kamino nano kanoan te iango ae na kakaeaki
anagan karinan Banaba ba teuana aban te Wolrd Heritage. N
ongora iroun te Tia Tei ae Timon ao e karakina mwin ana
maroro ma aobitian te tabo ni makuri ae te Environment ike
e a kaotia iai ngkana arona bwa e boutokaki ana inago aei
irouia kain Banaba ma te Kauntira ao ngkanne e kabirimwaka
naba ana iango aei bwa e aonga n reke te kabwaia ae
teimatoa nakoia kain Banaba. Aikai tabeua rongorongon te
World Heritage ma tamnein taian kabwaia ke benefits ake a
na kona n reke nakon Banaba:
 United
Nations World Heritage.
Te World Heritage bon karinan te aba teuana ke te aono
teuana ae iai rakan arona bwa e na kinaaki n te United
Nations. Karaoan aei ao e na tabekaki aran te aba anne
rinanon te Tautaeka ae kinaaki. Ma ikanne ao e a karaoaki
naba te application ke te beba ni bubuti ibukin karinan
aran te aba anne.
Irarikin anne ao iai naba te katautau bwa e na karaoaki te
Marine Protected Area ae bwa raonan te iango aei. Abara ae
Banaba, bon te aba teuana ae ae kakan ngkana e rin ba
teuana te World Heritage Site. Ni kamatoan aei man aobitin
te Environment ao ti karekea te rongorongo ae kakukurei
bwa ngkana e rin Banaba bwa aban te World Heritage ao e
bon aki anaaki rikian tei Banaba ma inaomatana. Butan te
aba are e a tia n rin n te World Heritage Site, bon moan
te bebete ao akea te rekenikai iai ke te tuuaa.
Baika iai iroun Banaba aika a na kaangaraoa rinna n te
World Heritage, bon rongorongon ao tein aon abara aika a
kakaongora man kaokoro ma tein aban Kiribati nako. Aikai
tabeua katoto:
(1)
Banaba e kakaongora ana history ke rongorongona
ngkoa. E a tia n riki ba te aba ae kaubwai man riki bwa
kanga te city teuana ao ngkai e a kitanaki man tiku bwa
kanga te aba ae ai tii tabeman kaina;
(2)
Banaba ngaia naba teuana te aba ae korakora
rongorongon te Kauoua-ni-buaka n te aonnaba iai.
Rongorongon te kabaku roroa ao rongorongon Kabunare ngaia
naba teuana ae matai iai te World Heritage;
(3)
Taian caves aika iaon Banaba ngaia naba rinen abara
aio ao te World Heritage e tauraoi ni buokii kawakinan ao
katamaroan bwangabwanga aikai;
(4)
Marin ara marawa ma maiuraoin rakaina ngaia naba ae
kakawaki iroun te World Heritage;
(5)
Kateia kain Banaba (culture) ma rongorongoia
(history) man te tai are imwain te keniken ni karokoa te
roko i Rabi ao ni karokoa ngkai, aio e nang ni kakaongora
naba iroun te World Heritage;
(6)
Rietatan abara n te aro are na kanganga waekoan
ekakinakoana n Iabutin Tari, ngaia teuana ae e okoro iai
tein Banaba ma aban nako Kiribati, ao aio naba ngkanne ae
katika nanon te World heritage.
Ao iai te Kabwaia ae na reke man te World Heritage?
Te kabwai ae na reke man te waki aio e na rianako riki
mwaitina nakon are e a manga kenaki abara. E a tau moa
kenakin Banaba bwa e a bon ikoaki. E a ikoaki mwngaia ara
bakatibu ao e a wene ma te kirimwakamwaka ao te maraki. Ma
ngkana e a manga kenaki, ao iaki ataia bwa a na mwaitira
te kawaia nakoira ngaira aika kain Banaba, ao tao a na
maanra?
Ma rikin Banaba ba teuana te World Heritage Site, bon
kaukan mataroan te kabwaia teuana ae na teimaan nakoia te
nati ni Banaba. Ao ko ataia bwa ia aba aika a tia n rin n
te World Heritage? Aikai tabeua: te Great Wall of China,
taian pyramid ake i Aikubita (Egypt), te buaakonikai ae te
toa are n te Amazon ke i Amerika maiaki, mwiin te city are
Baburon irarikin Iraq, ao a mwaiti riki. Ao e a uara
ngkana e a rin abam ae Banaba ibuakoia aaba ke tabo aika a
kakawaki man kakannato aikai? Tiaki nanona bwa e nang
manga uki matan te aonnaba ao man tara Banaba ba aia tabo
n neweaba? Ngkana e kuba n roko te cruise liner tueana
ikai ae kaan 2,000 kaina, tao e na mwaitira ngkanne te
kabwaia ae na bwakara abara? Ao ngkana a manga ongo kain
Aotiteria ao New Zealand ake a ikawai-rake iaon Banaba n
tain te BPC, tiaki bwa a na bon kan manga nakomai ni
kakoaua ae Banaba are a rikirake iaona ngaia ai aban te
World Heritage? Bon te kabwaia ae bubura ao e na tei-maan
ae na roko iaon abara man kinakin abara bwa te World
Heritage Site.
Irarikin anne ao bon iai naba taian mwane aika a na bwaka
man te World Heritage nakon Banaba ibukin mwakurian
katamaroan tabo ake e nano iai te World Heritage ao te
mwane naba ibukin kateimatoaan tabo aikai.
Raonan te World Heritage – Trust Fund
Iai naba iangoan katean tabo n akawa aika na kainaki ke
taian Marine Protected Areas (MPA). Bukin aei bwa e aonga
ni kateimatoaki aia tabo ni kaabung ika, ao aio are e nano
naba iai te World Heritage. Ngkana e boutokaaki te iango
aei ao e na iai ngkanne iangoan katean ara Trust Fund ke
oin ara mwane n tania man rabata ni buobuoki n te aonnaba
n aron te International Conservation ao tabeua riki.
Rabwata aikai ake a tauraoi n anga aia mwane nakon aaba
ake a tauraoi ni kaini aia tabo n akawa tabeua. Te mwane
are a na tauraoi ni kabwakaa, e na bwaka nakon te Trust
Fund bwa onean mwin ika ake a nang tauraoi ni kainaki man
aki anaaki. E iangoia naba te Tia Tei ma kain ana tiim
iaon Tarawa ikai bwa na kabongana naba te Internet n toma
ma nake iai nanoia i Banaba n te aonnaba bwa a na buoka
karekarean ao kateiraoan te Trust Fund aei.
Imwain ae kabwataki te iango aei iroum ngkoe tei Banaba
Ao bon te bubuti bwa ko bia boutokaa te iango aei. E a tau
moa iangoan kenankin te aba bwa e a kawa abara ae a wene
bwa ai te ikoaki. Ti kakai riki angan kabwaiara man itera
aika a teimaan (sustainable) inanon ara roro aei ao nako
roro aika na roko. N te kakatauraoi nakon te mwaneka aei,
ao iai ngkai ana tiim te Fisheries ae tauraoi ni buokira
ni kakaei aia tabo ni kaabung ika ake ti na tauraoi ni
kaini, ao ni kakoaua naba ba e na aki rotaki iai maiura ma
ara kareke tianti n te bong ae koraki.
Rongorongo aika ti kukurei iai ngaira tarimi iaon Tarawa
ao tinanikun Kiribati
Ngaia a reke naba ami computer? Ai bon akea te bwai ae kam
na bwaka iai! Ma a rarabwa naba iango aika a raraoi aikai.
Te computer bon kabutimwakaan te mwakuri. A bia bongana
raoi reke ami computer aikai ao e raba ara Tia Tei are e
biriakini baikai ibukin kabutiraoan ana waki ara BIC. Ma
tera ngke e kona naba ni manag iangoa reken taian computer
ibukia ara ataei? E aoria bwa ae inanon taina. Ka ae reke
te Kaibuke, ao e aera a naki reke computer, ngkai aio bon
ibukin kabwaiaia ara ataei.
Ti ongo naba ae ngaia e a tia naba n reke iroumi te mwaiti
ni mwane ae $11,000 ibukin kateimatoan te kako nako
Banaba. Ba are e koaua bwa ngkai a bon rarawa kambana ni
kaibuke ni kan kakawara abara bwa tao a ruti iai, ma e
raba reken te mwane anne are e a kona ni katea aan ami
boboti ni kamwaita ana kaako ao mani kona n taninga te
kaibuke are imwina.
KABANEA
N TAEKA
Ai bon bwaanam am Beba ae Tei Banaba
ni kakatekeraoi nakoimi kain Banaba inanon moan wakin te
ririki aei. Taiaoka kaungaia ami ataei nakon aia reirei
bwa man nakoraoin aia reirei ao man reken rabakauia ao e
na riki bwa kamatoan aan abara ao rikirakena nakon ririki
aika a na roko.
Am Beba ni kaongora aio, e na kataia n kateimatoa
kakaongoraeam ni katoa kaka teniua namakaina. Am Beba naba
aio e na teimatoa n tatakuraea rongorngon te wakirake ao
rongorongon taian kabwaia aika a na bwaka nako aon abara
ae tangiraki.
Ai bon te kakatekeraoi naba nakon ara Tia Tei ma buna aika
ngaia aika a bweea te waa n te tai aio ao ti bon kakaitau
ibukin nakoraoin ana waki ngkai ti a nori taian uaa aika a
mwaiti ao man uota te rau, te maiuraoi ao te kabwaia nakon
abara ae tangiraki. Tiaki mwaninga naba taekaia kain ana
tiim ni iango ake a boutokai ana iango aika a mwaiti man
boongana nakon Banaba.
E a kaan te rinerine ao am Beba aio e a bon anga naba ana
katekeraoi nakoia ake a tauraoi n anga araia ao man kan
riki naba bwa tooro ngaia ni biriakini kabwaiaia kain
abara. Ti nora uaan ae makuria ngkai MP Timon ao e bia
tomaki nako te aekaki ni bekutata aio.
Kam raba ao te Uea imarenara mangkami.
 |
